Tư tưởng của Heidegger đang được tái chiếm dụng bởi các nhóm cực hữu. Một triết gia từng ủng hộ phát xít nay lại trở thành cảm hứng cho thời đại mới.
Từ “Hiện hữu” đến huyền thoại triết học hậu chiến
Heidegger và di sản triết học bị cắt xén
Sau Thế chiến II, nhiều văn bản phản ánh lập trường phát xít và quan điểm bài Do Thái của Heidegger bị giấu kín. Ông được tái dựng như một biểu tượng trí thức hậu hiện đại – người đã phản tư công nghệ, phê phán hiện đại và tìm kiếm sự đích thực trong tồn tại.
Hình ảnh này được giới trí thức cánh tả Pháp những năm 1960–70 đón nhận nồng nhiệt, từ Foucault đến Derrida, dù đa phần họ không được tiếp cận toàn bộ tác phẩm gốc.
“Thầy của lãnh đạo” trong thời kỳ Quốc xã
Năm 1933, Heidegger gia nhập Đảng Quốc xã và được bổ nhiệm làm hiệu trưởng Đại học Freiburg. Ông không chỉ chấp nhận mà còn phát biểu công khai ủng hộ Hitler, gọi ông là “hiện tại và tương lai của nước Đức”. Nhiều văn bản thời kỳ này, gồm bài phát biểu và thư từ, bị trì hoãn công bố đến tận thập niên 1980–2010, khiến bức tranh về ông trong thời gian dài bị thiếu sót.
Những trang đen tái xuất: “Sổ tay đen” và sự vỡ mộng triết học
Chủ nghĩa bài Do Thái mang màu sắc “tư tưởng”
Trong loạt Black Notebooks được công bố từ 2014, Heidegger thể hiện rõ thái độ bài Do Thái không chỉ mang tính xã hội mà ăn sâu vào tư tưởng bản thể học. Ông viết về “tính tội phạm toàn cầu của người Do Thái” và cho rằng Holocaust là kết quả của “tính toán bản thể” mà người Do Thái đại diện. Sự kỳ thị không còn là thành kiến đơn lẻ, mà trở thành một phần của cái nhìn toàn thể về hiện hữu và lịch sử.
Khi triết học trở thành công cụ của hận thù
Heidegger không đơn giản chỉ bày tỏ định kiến, mà biến nó thành khái niệm. Trong tay ông, triết học không còn là công cụ giải phóng tinh thần, mà trở thành cách để biện minh cho phân biệt và loại trừ.
Ông không phủ nhận “vấn đề Do Thái”, mà nâng cấp nó thành một lập luận triết học, gắn liền với khủng hoảng hiện đại, tha hóa kỹ trị và sự vắng mặt của “hiện hữu đích thực”. Chính điều này khiến việc phê phán ông trở nên phức tạp: lý luận sắc bén được dùng để củng cố một thế giới quan bất công.
Tái sinh trong bóng tối
Từ Black Forest đến Notre Dame
Martin Heidegger không còn là cái tên chỉ xuất hiện trong các hội thảo triết học. Ngày càng nhiều nhân vật cực hữu tại Mỹ, Nga và châu Âu viện dẫn ông như một nguồn cảm hứng triết học cho phong trào của họ.
Richard Spencer, người khởi xướng Alt-Right ở Mỹ, gọi Heidegger là triết gia vĩ đại nhất thế kỷ 20. Aleksandr Dugin, chiến lược gia tư tưởng của chủ nghĩa Á-Âu tại Nga, đưa Heidegger vào hệ thống chính trị chống phương Tây.
Martin Sellner – thủ lĩnh phong trào Identitarian tại Áo – cũng tuyên bố ảnh hưởng sâu sắc từ Heidegger. Năm 2013, nhà hoạt động cánh hữu Pháp Dominique Vellner đã tự sát tại Nhà thờ Đức Bà Paris, để lại một văn bản có tựa đề “Heidegger và những người biểu tình 26/5”, trong đó ông nhắc đến tư tưởng về “truyền thống”, “bản sắc” và “sự phản kháng trước hiện đại” như lý do cho hành động tuyệt vọng.
Triết học bị lạm dụng hay hé lộ bản chất?
Vấn đề không chỉ nằm ở việc các nhóm cực hữu trích dẫn Heidegger, mà là cách họ đọc ông như một nhà tiên tri của sự trở về với “cội nguồn dân tộc” và chủ nghĩa bài toàn cầu hóa. Những khái niệm như “gốc rễ”, “dân tộc tính”, “đất đai” trong tư tưởng Heidegger được khai thác để phục vụ cho lập luận bài nhập cư và dân tộc chủ nghĩa.
Một số nhà phê bình cho rằng đây là sự bóp méo và lạm dụng tư tưởng. Nhưng cũng có những học giả đặt câu hỏi: phải chăng trong chính triết học Heidegger đã tiềm tàng sẵn những yếu tố dễ bị xuyên tạc thành hệ tư tưởng cực đoan?
Nếu Heidegger có thể bị sử dụng để biện minh cho loại hình chính trị khép kín và bài ngoại, thì đây không chỉ là lỗi của người đọc, mà cũng là giới hạn của bản thân hệ tư tưởng ấy.
Học Heidegger hôm nay
Không thể tiếp tục “giảng Heidegger” như chưa có gì xảy ra
Sự công bố của loạt Black Notebooks từ năm 2014 đã tạo ra làn sóng chấn động trong giới học thuật. Những giáo sư, học giả từng hết lòng bảo vệ Heidegger như một triết gia “thuần túy hiện sinh” buộc phải nhìn nhận lại.
Việc tiếp tục giảng dạy Heidegger mà không đề cập đến mối quan hệ giữa ông và chủ nghĩa Quốc xã, hay những văn bản bài Do Thái đầy rùng rợn, là một hình thức lẩn tránh trách nhiệm. Triết học không thể chỉ là cuộc chơi của khái niệm, mà còn là sự thật về con người và lịch sử.
Giữ lại tư tưởng hay từ bỏ triết gia?
Câu hỏi này không dễ trả lời. Có người tin rằng có thể tách rời triết lý khỏi con người, tiếp tục khai thác những giá trị hiện tượng học và bản thể học trong tác phẩm của Heidegger.
Nhưng cũng có người cho rằng đạo đức và tư tưởng là một chỉnh thể – nếu một triết gia có thể viết ra những lời lẽ như trong “Sổ tay đen”, thì toàn bộ hệ thống tư tưởng ấy cần được xem xét lại từ gốc. Dù chọn hướng nào, triết học cần học cách bước vào vùng tối của chính mình, không né tránh, không tô hồng, và nhất là không im lặng trước những gì có thể dẫn đến thảm họa nhân loại.
Sự “tái sinh” của Heidegger trong dòng cực hữu không chỉ là một hiện tượng đáng báo động, mà còn là lời nhắc rằng tri thức không bao giờ trung lập. “Yêu minh triết” cũng là biết nghi ngờ những vầng hào quang. Triết học không đứng ngoài lịch sử. Nó cần được học lại, đọc lại, đối thoại lại – ngay cả khi điều đó khiến ta phải đau lòng trước những gì từng được xem là đỉnh cao tư tưởng.
– Trustbooks tổng hợp –
